>
Fontlicenties en de kleine lettertjes
>
Richard Kegler op TypeCon 2001: ‘Hoeveel mensen onder u hebben fonts op hun harde schijf staan waarvoor niet is betaald?’ Bijna de helft van het publiek steekt de hand op. Kegler: ‘De rest van u zijn leugenaars.’
>
Als gebruiker van illegale software kun je maar beter geen vijanden hebben. De kliklijn van de BSA (Business Software Alliance) krijgt maandelijks zo’n veertig tot vijftig meldingen binnen over vermeend illegaal softwaregebruik. De ‘softwarepolitie’ zoals ze in de volksmond worden genoemd, roept iedereen op om de licenties te controleren en/of te inventariseren. Een niet al te ingewikkelde klus zou je denken. Toch kunnen de licentievoorwaarden van fontleveranciers aardig oplopen in complexiteit. De enige standaard is dat een fontlicentie je veelal het recht geeft om een lettertype op vijf werkstations en één uitvoerapparaat te installeren, maar ook daarop wordt veel gevarieerd. De daadwerkelijke problemen komen echter pas daarna.
>
Wat te denken van het volgende voorbeeld. Een freelancer, laten we hem Karel noemen, krijgt een opdracht voor het uitvoeren van productiewerk. Hij ontvangt een cd met een aantal Illustrator documenten waarin allerlei tekst is gezet in verschillende lettertypen. De gebruikte fonts (van o.a. Adobe en Emigre) zijn op de cd meegeleverd. Karel realiseert zich onmiddellijk het licentieprobleem en tracht hiervoor een oplossing te vinden door de tekst naar outlines (bezierpaden) te converteren. (Sowieso geen goed idee overigens. De hinting informatie wordt op die manier gewist.) Dan blijkt dat er ook in de tekst aanpassingen gedaan moeten worden. Ai, wat nu? Karel belt de opdrachtgever en legt hem het licentieprobleem voor. De opdrachtgever reageert geïrriteerd: “We hebben licenties voor deze fonts en zo werken wij altijd. Als je daar problemen mee hebt, zullen we iemand anders moeten zoeken.” Na veel vijven en zessen blijkt de opdrachtgever toch bereid om de licenties onder de loep te nemen. Karel wordt teruggebeld met de mededeling: “De licenties zijn in orde. Je kunt de fonts gewoon gebruiken, maar je moet ze na de klus van je systeem verwijderen.” Opgelucht gaat hij meteen aan de slag. Hij installeert de fonts, bewerkt de Illustrator documenten, stuurt ze naar de opdrachtgever en verwijdert de gebruikte fonts van zijn systeem. Mag dat? Nou, nee. Karel heeft zelfs tot drie keer toe de licentievoorwaarden geschonden. Fout 1: Bij de conversie naar outlines maakte Karel gebruik van de renderinginformatie uit de fonts en had hij dus al over de vereiste licenties moeten beschikken. Fout 2: Karel had in ieder geval een schriftelijk bewijs moeten vragen van de opdrachtgever waarin de licentieovereenkomst is geregeld. Fout 3: Fontlicenties staan doorgaans op naam van één bedrijf. De eventuele ‘overcapaciteit’ mag niet worden gedeeld met andere bedrijven. Als de opdrachtgever een licentie heeft om de fonts op vijf werkstations te installeren, en hij gebruikt er maar vier, wil dat niet zeggen dat Karel de fonts op zijn computer mag installeren. Een uitzondering zijn de schaarse ‘2-bedrijven licenties’ die dat onder bepaalde voorwaarden wél toestaan. Tja, wie met fonts werkt en de kleine lettertjes niet leest, is al gauw illegaal bezig. Uit de grafische wereld komt al langer de roep om fontlicenties transparanter te maken en beter af te stemmen op de dagelijkse praktijk. Het probleem van de meegeleverde fonts aan drukker, prepressbedrijf of servicebureau is weliswaar gedeeltelijk ondervangen door het gebruik van embedded (ingesloten) fonts, maar tot nog toe hanteren de fontleveranciers nogal afwijkende voorwaarden voor dit soort technieken. Je ontkomt in dat geval niet aan een uitgebreide bestudering van de licentievoorwaarden.
>
Certified PDF
Toch lijkt het tij langzaam te keren. Aan Henk Gianotten, internationaal bekend als ‘Dutch type connaisseur’, vroeg ik welke stappen de fontleveranciers hebben gezet om fontlicenties transparanter te maken en beter op elkaar af te stemmen. Gianotten: “De ATypI (Association Typographique Internationale) tracht de licenties op elkaar af te stemmen. Het probleem is dat van de ruim 150 fontproducenten er maar een beperkt aantal lid is van deze organisatie c.q. betrokken zijn bij het vaststellen van de condities. De ‘grote drie’ - Adobe, Linotype en Agfa Monotype - hanteren vrijwel gelijkluidende condities omdat ze veel fonts ‘door-licenseren’. Een deel van de Adobe fonts zit bijvoorbeeld in de collectie van Linotype en Agfa Monotype en andersom.” Volgens Gianotten hebben fontleveranciers te maken met een lastig dilemma. Aan de ene kant is er de bereidheid om het werken met fonts gemakkelijker te maken en aan de andere kant is er de noodzaak erop toe te zien dat mensen legaal fonts kopen. In september komen ‘de grote drie’ met nieuwe licentievoorwaarden waarin de voorwaarden voor het embedden van fonts vrijwel gelijk zijn. Gianotten: “Deze fontleveranciers gaan ervan uit dat normale fonts in PDF embed mogen worden onder de voorwaarde dat de verwerker (drukker, prepressbedrijf, servicebureau) niets mag wijzigen en ook geen technieken als Pitstop Server mag inzetten. Daarvoor is een licentie van de betreffende fonts nodig. Op het moment dat er ook maar één letter wordt toegevoegd moet er een licentie worden aangeschaft.” Het PDF formaat kon tot nu toe echter te weinig garanties bieden om als standaard geaccepteerd te worden. Die standaard is er alsnog gekomen in de vorm van Certified PDF, een technologie ontwikkeld door het Belgische Enfocus. Kort samengevat zorgt Certified PDF voor een geautomatiseerde kwaliteitsbewaking van de PDF workflow door middel van preflight profielen en een logbestand van alle doorgevoerde wijzigingen en wie daar verantwoordelijk voor is. De verzender van een Certified PDF heeft op die manier de zekerheid dat het bestand door de volgende schakel in de productieketen wordt geaccepteerd en de ontvanger heeft de garantie dat de PDF voldoet aan de door hem gestelde eisen. Gianotten: “Op het moment dat men Certified PDF’s aanmaakt en de verwerker de fonts uitsluitend in de grootmontage verwerkt zonder editing (en de fonts er ook niet uit kan halen) is een licentie niet meer nodig. Die werkwijze is echter pas industriebreed toe te passen als Certified PDF door iedereen gebruikt wordt.” De Certified PDF technologie werd in Nederland als eerste toegepast voor de digitale aanlevering van advertenties voor publiekstijdschriften. De overkoepelende organisaties die bij de totstandkoming van Certified PDF betrokken waren, zijn de KVGO (Koninklijk Verbond van Grafische Ondernemingen), de OPPO (Organisatie van Prepress/Prepublishing Ondernemingen, de NUV (Nederlandse Uitgevers Verbond) en de VEA (Vereniging van Erkende Reclameadviesbureaus). Opvallende afwezige is de BNO. Volgens Henk Gianotten zullen ontwerpers vroeg of laat ook op Certified PDF moeten overstappen. “De uitgevers van publiekstijdschriften, de krantenbedrijven en de commerciële drukkers werken al met Certified PDF”, vertelt Gianotten. “Dadelijk wordt de designerscommunity min of meer gedwongen om Certified PDF te gaan gebruiken. De ontwerper is dan verantwoordelijk voor de kwaliteit. De verwerker heeft immers de garantie dat de PDF in orde is en hoeft deze dan ook niet meer te controleren. Vooralsnog zal er geen drukker zijn die dat durft te doen. Voorlopig zet elke drukker er een flightcheck voor en maakt een proefje, want er zijn zulke problemen bij reclamebureaus en ontwerpers opgetreden, dat de verwerkers uitsluitend een Certified PDF in kleur zullen accepteren als er een proef overlegd kan worden. Het zal nog wel enige tijd duren voordat de kleine ontwerpstudio’s de kennis hebben verworven en de investeringen kunnen maken om software en een proefsysteem aan te schaffen waarmee je onder gecertificeerde omstandigheden een proef kunt maken. Dat is voor sommige ontwerpers op dit moment nog één stap te ver.”
>
- - - >
>
Bij het KVGO verscheen reeds vorig jaar de herziene versie van de brochure Fonts en (illegale) software, geschreven door Henk Gianotten. De brochure beantwoordt op een duidelijke manier de meest gestelde vragen over fontlicenties in het algemeen. De tekst is afgeleid uit het eveneens door Gianotten geschreven Linotype Library letterfonts en fontlicenties. Alhoewel dit document specifiek de situatie van Linotype fonts behandelt, is het zeer de moeite om in ieder geval het Q&A (vragen en antwoorden) gedeelte te lezen.
>
Fonts en (illegale) software - www.oppo.nl
Linotype Library letterfonts en fontlicenties - www.bitmap.nl
en www.vanbeekonline.nl
Adobe typeface licensing FAQ - www.adobe.com/type/topics/licenseqa.html
ATypI – www.atypi.org
KVGO – www.kvgo.nl
Enfocus – www.enfocus.com/tour/flash.php
Certified PDF – www.idp-group.org
>
- - - >
>
>
>
© Gerard Voshaar 2002