>
Mag het een fontje minder zijn?
>
Als je er nog eens over nadenkt was het oude MacOS zo gek nog niet. Als je een font wilde installeren, sleepte je het gewoon naar het icoontje van de Systeemmap. Het besturingssysteem zorgde er dan voor dat het font netjes in de map Lettertypen terecht kwam. In MacOS X gaat die vlieger niet op. Alle lettertypen zijn verdeeld over minstens vier verschillende locaties. Wat heeft dat te betekenen en hoe maakt u dat irritant lange lettertypenmenu een kopje kleiner? Hallo, mag het een fontje minder zijn?
>
Niet eerder werd een Macintosh besturingssysteem met zoveel kwaliteitsfonts afgeleverd als MacOS X. Letters als Gill, Optima, Helvetica Neue en Futura zijn ware klassiekers uit de twintigste eeuw; letters waar je nog steeds mee aan kunt komen. Wie meer dan eens door de lange lijst met lettertypen heeft gescrolled, weet dat er meer onder de zon is dan het bekende westerse alfabet. Hongaars, Turks, Chinees, Japans, Arabisch, Koreaans, Vietnamees, MacOS X weet er wel raad mee. Sterker nog: als Li uit China een weekje overkomt, kunt u haar verbazen door het complete MacOS X besturingssysteem in haar eigen taal voor te schotelen. Compleet met de fraaie anti-aliasing die we van MacOS X gewend zijn. Dat is mooi, zult u zeggen, maar wat moet ik met al die Oost-Europese, Aziatische, Arabische en Hebreeuwse fonts? Al die buitenlandse fonts maken het lettertypenmenu alleen maar onnodig langer en trager. Als uw kennissenkring niet verder reikt dan Winschoten en Nijmegen, is er niets op tegen om deze fonts te deactiveren. In tegenstelling tot MacOS 9, kunnen we niet zomaar wat fonts uit de Systeemmap naar een map ‘Lettertypen (uitgeschakeld)’ slepen. Alle fonts die in het lettertypenmenu verschijnen zijn verzameld uit minstens vier verschillende locaties. Laten we eerst eens kijken waar deze locaties zich bevinden en welk type fonts we daarin tegen kunnen komen.
>
Arial doet niets
Zoals u wellicht weet is MacOS X een multi-user besturingssysteem. U kunt de computer delen met anderen zonder elkaar digitaal in de wielen te rijden. Elke gebruiker heeft een eigen map met lettertypen die hij/zij zelf kan beheren. Kijk maar eens in de map /Users/uwnaam/Library/Fonts. Wat? Helemaal leeg!? Dat kan kloppen. Het leeuwendeel van de MacOS X lettertypen is te vinden in de map /Library/Fonts. Deze map is min of meer het equivalent van de map Lettertypen in MacOS 9. Iedere lokale gebruiker heeft toegang tot deze letters, maar in MacOS X kan alleen de beheerder van de computer een font toevoegen of verwijderen. In de meeste gevallen bent u dat zelf, dus in de praktijk is dit de aangewezen verzamelplaats voor al uw fonts. Een stapje verder is de map /System/Library/Fonts. Deze lettertypen staan zo vast als een huis: zelfs de beheerder kan de inhoud van deze map niet zomaar wijzigen. En niet zonder reden. Het zijn de fonts die MacOS X gebruikt voor iconen, dialoogvensters en rolmenu’s. De vierde locatie is een oude bekende. Als u Classic hebt geïnstalleerd, vindt u alle fonts uit de MacOS 9 Systeemmap terug in elk lettertypenmenu in MacOS X. Als vijfde noemen we de netwerkfonts. Zoals u met MacOS X bestanden en programma’s kunt delen, is het ook mogelijk om fonts te delen over het netwerk. Netwerkfonts vindt u in de map /Library/Fonts achter het Netwerk icoontje in de ‘Computermap’ (Shift-Command-c). Uiteraard ontbreekt de fontmap als u niet op een netwerk met een centraal beheerde fontcollectie bent aangesloten. De meest geniepige fontlocaties worden aangemaakt door software die u installeert. Programma’s als InDesign, Acrobat en Microsoft Office houden er namelijk een eigen fontmap (in de programmamap) op na. Adobe maakt het heel bont en heeft zelfs een rijtje weggezet in de map /Library/Application Support/Adobe/fonts/Reqrd/Base.
>
Er is nog iets anders aan de hand met de fontlocaties. Wat gebeurt er als op twee verschillende locaties hetzelfde lettertype staat? De Arial staat bijvoorbeeld zowel in /Library/Fonts als in de Systeemmap van MacOS 9. De oplossing is simpel: MacOS X hanteert een strikte hiërarchie voor alle locaties. De Classic fontmap staat bijvoorbeeld lager in de hiërarchie dan de lokale MacOS X fonts. De Arial in Classic staat dus gewoon een beetje niks te doen! Bij het kiezen van fonts hanteert MacOS X de volgende volgorde:
- Fontmap van een programma (bijvoorbeeld InDesign)
- Persoonlijke fonts /Users/uwnaam/Library/Fonts
- Lokale fonts /Library/Fonts
- Netwerkfonts /Netwerk/Library/Fonts
- Systeemfonts /System/Library/Fonts
- MacOS 9 (Classic) fonts

Een duik in de fontkoffer
Als we een blik in de map /Library/Fonts werpen, valt onmiddellijk op dat vele lettertypen eindigen met een .dfont extensie. Dit Data Fork Suitcase formaat is een door Apple bedacht ‘interim’ fontformaat dat alle informatie in de data fork van een lettertypenbestand bewaart. Onder het ‘oude’ MacOS was het gebruikelijk dat alle fontgegevens zich in de resource fork bevonden. Volgens Apple gaat het besturingssysteem efficiënter om met .dfont lettertypen dan de oude kofferbestanden uit het klassieke MacOS, al kunt u de laatste nog steeds gebruiken. Bijzonder in MacOS X is de ondersteuning voor Windows TrueType (.ttf en .ttc) en OpenType lettertypen (.otf). Dat is een mooie verbreding van de typografische horizon. Kunt u eindelijk dat leuke TrueType fontje gebruiken van uw Windows-collega of die ene leuke website.
>
Beheerst beheren
Letters beheren in MacOS X valt niet mee. Je zou het liefst ‘schoon’ beginnen. Alle letters verwijderen en alleen datgene kiezen dat je echt nodig hebt. Daar steekt MacOS X een stokje voor door alleen al de map /System/Library/Fonts te blokkeren. Onze handen jeuken om op zijn minst de Aziatische OpenType fonts daar weg te halen. Sterker nog: het is niet eens moeilijk. Alleen het feit dat Apple die handeling stellig ontraadt, houdt ons tegen. Ervaringen van anderen hebben geleerd dat het besturingssysteem er wel eens - al was het maar bij een systeemupdate - van over de flos zou kunnen raken. De dapperen onder u slaan alle waarschuwingen in de wind, selecteren de map Fonts in de MacOS X systeemmap en toetsen Command-i. Onder Eigenaar en bevoegdheden vervangt u ‘systeem’ in het pop-up menu achter Eigenaar door uw gebruikersnaam. Vervolgens kunt u de Japanse en Chinese fonts naar een andere locatie slepen (en zeker niet weggooien!). Uiteraard is deze handeling geheel voor eigen risico. Wie meer voelt voor het beheerst beheren van letters, kan zich maar beter bij de map /Library/Fonts houden. Deze locatie kunt u zonder problemen tot op het bot leeghalen. Wellicht lucht het al op als u alle exotisch klinkende fontnamen verwijdert! Dat zijn al gauw zo’n 40 fonts minder in de lange lijst van het lettertypenmenu. Gooi de fonts niet zomaar weg, maar bewaar ze in een ‘Uitgeschakelde fonts’ map. Uitgeschakelde fonts kunt u overigens niet opslaan in een Library map. Op die manier zouden ze alsnog worden ingeschakeld! U kunt het beheren van in- en uitgeschakelde font vergemakkelijken door ze in mappen te ordenen. Sinds versie 10.2 herkent MacOS X ook lettertypen die in geneste mappen zijn ondergebracht. U kunt bijvoorbeeld alle Aziatische en Cyrillische fonts in extra mappen onderbrengen of alle lettertypen bundelen die u voor een bepaalde klus nodig heeft. Dat maakt het activeren en deactiveren van fonts weer een stukje sneller en eenvoudiger.
>
Ken uw klassiekers
Als volgende stap zou u eens kunnen kijken naar de inhoud van de Classic fontmap. Gebruikt u Classic nog dagelijks? Laat alles dan maar lekker staan. Wie Classic nog maar zelden gebruikt, kan de fonts in de map Lettertypen omwille van de overzichtelijkheid beter naar /Library/Fonts overbrengen. Hoe minder locaties, des te beter. Voordat u de map verplaatst, verdient het aanbeveling om de letters Courier, Helvetica, Times, Symbol en Zapf Dingbats te verwijderen. Als u dat nalaat, heeft dat als gevolg dat MacOS X de ‘oude’ Classic fonts inzet voor teksten op systeemniveau in plaats van de beter uitgevoerde .dfonts. De lokale fonts staan immers hoger in de hiërarchie dan de systeemfonts van MacOS X. Er zijn vijf fonts in de Classic fontmap die u moet laten staan: Charcoal, Chicago, Geneva, Monaco en New York. Inderdaad, dat zijn de vijf systeemfonts van MacOS 9. Zonder deze fonts geeft Classic er de brui aan.
>
Lettertypenpalet
Toen MacOS X op de markt verscheen, wilde Apple ons doen geloven dat we fonts konden beheren met het lettertypenpalet. In de praktijk ging die vlieger echter niet op. Ten eerste verschijnt palet alleen in programma’s die in de speciaal voor MacOS X ontwikkelde programmeertaal Cocoa is geschreven. In programma’s als Word, Illustrator, Photoshop en Apple’s eigen AppleWorks zul je er tevergeefs naar zoeken. Ten tweede is er eigenlijk geen sprake van een daadwerkelijke beheerfunctie. Fonts kunnen weliswaar worden geordend in ‘sets’, maar niet op een dynamische manier worden geactiveerd of gedeactiveerd. Dat wil niet zeggen dat het lettertypenpalet ‘geprullenbakkeerd’ (vrij naar Remkes) moet worden. De opties onder het pop-up menu Extra’s blijven vaak onontdekt. Zet bijvoorbeeld eens de Voorvertoning aan om het kiezen van letters te vereenvoudigen. Onder Wijzig grootte kunt u zelf een nieuwe waarde aan de vaste lijst met corpsgroottes toevoegen. Handig als u vaak corps 27 of 33 nodig heeft. Ook voor het aanmaken of wijzigen van een fontset heeft u het Extra’s pop-up menu nodig.
>
Gladde fontmanagers
Als u veel met fonts werkt, kan een fontbeheerprogramma het u erg gemakkelijk maken. Zo’n programma indexeert alle fonts op uw harde schijf en maakt er een mooi lijstje van. Die ongetwijfeld grote verzameling fonts kunt u niet alleen ordenen in fontsets, maar ook met een muisklik in- en uitschakelen. In het begin waren de fontmanagers voor MacOS X dungezaaid. Suitcase 10 van Extensis en Font Reserve 3 van DiamondSoft waren de pioniers. De twee deden verwoede pogingen om elkaar qua voorzieningen vliegen af te vangen. En u weet: als twee honden vechten om een been, dan gaat de derde er mee heen. Die derde is FontAgent van Insider Software. Dit programma liet wat langer op zich wachten, maar heeft uiteindelijk betere kaarten in handen dan Suitcase en Font Reserve. De laatste twee mogen binnenkort in elkaars keuken kijken. Afgelopen juni maakte Extensis bekend dat het DiamondSoft had overgenomen. Door de krachten te bundelen, hoopt Extensis ‘het krachtigste fontbeheerprogramma te kunnen ontwikkelen’. Vergeet het overzicht en de gebruiksvriendelijkheid niet, zouden we willen zeggen.
>
Automatisch inladen
Op het eerste gezicht ontwijkt de functionaliteit van de drie fontmanagers elkaar niet zoveel. We kunnen fonts toevoegen door ze naar het programmavenster te slepen, corrupte of conflicterende fonts worden eruit gevist en er is een mogelijkheid tot een snelle preview of een wat uitgebreider semi-letterproefje. Een andere overeenkomst is dat de fontbeheerders de controle over alle fontmappen kunnen overnemen. Het is zelfs mogelijk om de systeemfonts die MacOS X niet direct nodig heeft, door de fontmanager te laten beheren. Daarmee voeren ze dus het door Apple afgeraden trucje uit dat we al eerder beschreven. Ook aardig om te noemen is de koppeling tussen MacOS X en Classic. Zowel Suitcase als Font Reserve en FontAgent is in staat om MacOS X fonts te activeren in Classic programma’s. Classic moet deze fonts natuurlijk wel ondersteunen. Echt scoren doen de fontmanagers pas met hun auto-activate voorziening. Als u bijvoorbeeld een TextEdit-document opent waarin een lettertype wordt gebruikt dat niet ingeschakeld staat, zal de fontmanager dat font automatisch activeren. Zo hebt u daar tenminste geen omkijken naar. De ene fontbeheerder ondersteunt daarbij meer programma’s dan de ander, maar voor belangrijke DTP-programma’s als QuarkXPress, InDesign en Illustrator maken ze allemaal gebruik van afzonderlijke auto-activation plugins. Deze insteekmodules zorgen ervoor dat steeds het font met exact dezelfde specificaties wordt geladen. U moest eens weten hoeveel versies er zijn van letters als de Bodoni, de Helvetica of de Garamond!
>
FontAgent
Als de functionaliteit elkaar niet veel ontloopt, waarom springt FontAgent er dan toch uit? Over het algemeen hebben alle drie programma’s zo hun significante voordelen. Bij Suitcase zijn we bijvoorbeeld te spreken over het icoon in de Dock waarmee we alle aangemaakte fontsets direct kunnen activeren en deactiveren zonder het programma aan te hoeven spreken. De handigheid van Font Reserve zit in de mogelijkheid om fonts op een zeer gedetailleerde manier te classificeren en te filteren. Standaard worden alle lettertypen gerangschikt in termen als serifs, humanist sans, scripts, ornamental, oldstyle en dergelijke, maar we kunnen ook een eigen classificatie opzetten. Het is zelfs mogelijk om binnen Font Reserve fonts aan te schaffen via MyFonts.com. Nadelen zijn er ook. Suitcase maakt gebruik van een extern programma (FontDoctor) voor taken die Extensis eigenlijk in het programma had moeten opnemen. FontDoctor organiseert en ordent fonts, herstelt corrupte fonts en verwijdert fonts met dezelfde naam en dezelfde specificaties. Heel mooi, maar het een-tweetje met Suitcase werkt verre van intuïtief. Het is eigenlijk gewoon lapwerk. Font Reserve doet dat juist weer wel netjes, maar heeft de enge gewoonte om alle fontbestanden op te slaan in een database die alleen door Font Reserve gelezen kan worden. Misschien leuk voor de klantenbinding, maar wij zien dat niet zo zitten. FontAgent onderscheid zich alleen al doordat het programma geheel in Cocoa is geschreven. Het werkt snel en de interface is een verademing in vergelijking met Font Reserve en Suitcase. Links een opsomming van alle fonts, rechtsboven de indeling in ‘sets’ en rechtsonder de Font Player voor een voorvertoning van het geselecteerde lettertype. Het werkt bijzonder intuïtief en bovendien repareert FontAgent on-the-fly alle corrupte of beschadigde fonts en verwijdert duplicaten. De Font Player heeft wel het grote nadeel dat het maar één fontstijl en één corpsgrootte tegelijk kan weergeven. We zien dus alleen de Gill Sans regular en niet de cursieve en vette varianten. Voor de rest is Font Player een heel bruikbaar gereedschap. Naast de proefjes van het alfabet en de platte tekst, kunnen we ook zelf een tekst samenstellen en het resultaat afdrukken of bewaren als PDF. Het is zelfs mogelijk om de preview te verfijnen met de commando’s Kern (af- en aanspatiëren) en Ligature in het Fontmenu. Als u meerdere fonts hebt toegevoegd aan de Font Player Set, zullen deze allemaal door FontAgent worden afgedrukt.
>
Font Book
Aan de horizon gloort een nieuw Apple programma met de naam Font Book, niet te verwarren met LemkeSoft’s FontBook, een programma waarmee je reeksen lettertypen kunt bekijken en afdrukken. Font Book is een nieuwe voorziening in MacOS X 10.3, Apple’s nieuwe besturingssysteem met de codenaam Panther. De nieuwe versie moet nog voor het einde van dit jaar in de winkels liggen. Met Font Book komt Apple naar eigen zeggen tegemoet aan de wens van professionals om fonts gemakkelijker te beheren. Qua functionaliteit doet het programma ons denken aan het MacOS 9 regelpaneel Extensiebeheer. Een font deactiveren is een kwestie van een font selecteren en vervolgens op Disable klikken. De interface van het Font Book lijkt als twee druppels water op Adresboek. In het linkergedeelte kunt u fonts groeperen tot collecties, het middenstuk is ingericht voor de weergave van fontlijsten en aan de rechterkant toont Font Book een preview van het geselecteerde lettertype. Volgens Apple zorgt de fontmanager voor een dynamische in- en uitschakeling van lettertypen. Dat zou betekenen dat u een programma niet hoeft te herstarten om met een andere fontcollectie te kunnen werken. We vragen ons echter hardop af of die functie niet is voorbehouden aan Cocoa programma’s. Van het onhandige gesleep met fonts lijken we in ieder geval verlost te worden. Ook de installatie van fonts in Panther verloopt een stuk eenvoudiger. Als u een font dubbelklikt, krijgt u een preview van het lettertype voorgeschoteld met een mooi knopje waarmee u het font kunt installeren. In Panther kunnen we dus eindelijk weer als vanouds op een font dubbelklikken om de inhoud te bekijken. Wat tot nog toe ontbreekt is een auto-activeringmogelijkheid à la Suitcase, Font Reserve en Font Agent. Wie weet komt het er nog van: in de Developer Preview zijn de voorkeuren van Font Book nog niet operationeel. Zonder auto-activering kan Font Book beslist niet tippen aan de krachtige fontmanagers van Extensis/Diamondsoft in Insider Software. We wachten het af!
>
- - - >
>
>
>
© Gerard Voshaar 2003