>
Revival of the fittest
>
Het is de oude binnenstad van ’s-Hertogenbosch en de klassieke muziek op de achtergrond die de setting bepalen van de Dutch Type Library, een letteruitgeverij die zich niet alleen richt op de productie van nieuwe letterontwerpen, maar ook heroptekeningen van historische lettertypes – de zogeheten revivals - op de markt brengt.
>
Oprichter en eigenaar van de Dutch Type Library (DTL) is Frank E. Blokland die net als vele andere Nederlandse letterontwerpers afkomstig is uit de kweekvijver van de afdeling typografische vormgeving van de Haagse kunstacademie. Aanleiding van het gesprek is de DTL Albertina die sinds de zomer van dit jaar in gebruik is als huisletter van de Europese Unie. ‘DTL Albertina is een lettertype dat uitermate zuinig loopt en deze eigenschap koppelt aan een hoge leesbaarheid’, schrijft Blokland op de DTL website. Het waren deze twee eigenschappen die voor de EU de doorslag gaven om voor de Albertina te kiezen. Toch lijken zuinigheid en hoge leesbaarheid vrij universele begrippen. Waren er wellicht ook andere argumenten? “Een letter die zuinig loopt zie je niet zoveel en ze zijn ook niet gemakkelijk om te maken”, vertelt Blokland. Uiteindelijk blijkt de spoeling dun te zijn en komt bijna iedereen uit op lettertypes als de Times of de Plantin. Maar je moet het ook niet omdraaien. Naast de technische eigenschappen wordt de keuze natuurlijk ook bepaald door de vorm van de letter. De EU wilde een nieuwe letter die beter was en – desnoods door extra ingrijpen – zuiniger liep. We hebben de Albertina dan ook speciaal voor de EU iets smaller gemaakt. Het is een balans tussen het gezicht – je profileert je ermee in alle publicaties - en de technische kant – hoe kan ik zo zuinig mogelijk omgaan met die enorme hoeveelheden papier. Die besparing moet je niet onderschatten.”
>
Re-release
De Albertina werd begin jaren 60 getekend door de vorig jaar overleden letterontwerper Chris Brand. De letter werd voor het eerst gebruikt in de catalogus van de tentoonstelling over het werk van de beroemde letterontwerper Stanley Morison (o.a. Times New Roman). De tentoonstelling werd gehouden in de Koninklijke Bibliotheek Albert I in Brussel, vandaar de naam Albertina. “De letter is eigenlijk maar één keer gebruikt en toen uit de handel genomen”, zegt Blokland. “Hij is nooit daadwerkelijk uitgegeven. We noemen het dan ook geen revival, maar een re-release. De oorspronkelijke versie van Monotype hebben we opzij gelegd en we zijn opnieuw gaan kijken naar de tekeningen van Chris Brand. In de digitale versie hebben we de verfijningen van de originele tekeningen kunnen behouden. Het is allemaal veel eleganter, soepeler en mooier geworden.” In overleg met de Griekse adviseurs van de Europese Unie ontwikkelde de Dutch Type Library ook een Griekse variant van de Albertina. Blokland: “De EU had erg veel behoefte aan een betere Griekse letter: het Grieks van de toenmalige huisstijlletter, de Garamond, liep namelijk niet gelijk op met de Latijnse tekst. Hierdoor werd enorm veel ruimte verspeeld. Het oorspronkelijke Grieks van Chris Brand hebben we op bepaalde punten aangepast om het beter af te stemmen op de romein.”
>
Vormkeuze
Het letteraanbod van de Dutch Type Library maakt een behoorlijk evenwichtige indruk. Blokland claimt zelfs dat DTL de enige letteruitgeverij is met een consistent programma dat alle onderdelen van de typografie beslaat. “De balans tussen nieuwe ontwerpen enerzijds en revivals en re-releases is 50/50. De collectie bestaat uit de nieuwe ontwerpen Dorian, Documenta, Argo, Caspari en Unico; de re-releases Haarlemmer en Albertina en de revivals Elzevir, Fleishmann, Nobel en VandenKeere. Het houdt elkaar in balans en dat is ook de opzet.” Als ik vraag of een digitale revival geen kenmerken mist van de oorspronkelijke ‘loden versie’, start Blokland een zinderend betoog. “Het heeft niets met de technologie uit het verleden te maken. Het gaat om het vormprincipe. Je kunt iedere vorm geschikt maken voor elke technologie. Iedere letterontwerper - of hij nu voor lood werkt, voor fotozetten of voor digitaal zetten - maakt een aanpassing van de vorm die hij als ontwerper wil maken. Met de huidige druktechnieken kun je meer één op één werken dan ooit tevoren. Vroeger hielden ze weliswaar rekening met de kraalrand, maar ze wisten niet hoe groot de druk was. Als het papier wat opgedampt werd dan was het vochtiger dan normaal en ging de letter er bijvoorbeeld veel dieper in. Het is een ontwikkeling van vorm zoals alles een ontwikkeling van vorm is. Mooi voorbeeld is het misverstand dat de schreef ontstaan zou zijn doordat de Romeinen geen haakse hoek konden hakken. Het is niet makkelijker of moeilijker om een haakse hoek te hakken dan een schreef. Het is een vormkeuze.”
>
Idioom
Welke beslissingen moeten er worden genomen om een revival in digitale vorm uit te kunnen brengen? Blokland: “Het belangrijkste is altijd het idioom. Veel kunsthistorici die zich met deze tak bezighouden kijken of een revival een kopie is van een origineel, maar dat is nou juist het slechtste wat je kunt doen. Je maakt letters, dingen die bedoeld zijn om te communiceren en daar moet je ze ook aan toetsen. Dat betekent dat je het idioom moet onderkennen van de maker en dat is veel moeilijker dan het maken van een kopie. Je neemt namelijk de vrijheid om allerlei beslissingen te nemen die de letter verbetert. De restricties van vroeger gelden niet meer: je versterkt wat mooi is en onderdrukt wat lelijk is. Je moet een goede letterontwerper zijn om een revival te kunnen maken. Je moet begrijpen wat het handschrift van de stempelsnijder is en waar de letter voor bedoeld was. Dat vormprincipe vertaal je vervolgens naar een lettertype dat optimaal functioneert en het oorspronkelijke idioom van de stempelsnijder eer aandoet. Er zijn in het verleden zoveel goede lettertypes gemaakt dat het doodzonde zou zijn dat ze door veranderende technologieën zouden verdwijnen. Hét argument voor een revival is hetzelfde argument waarom we nu nog steeds muziek van Bach uitvoeren: kwaliteit.”
>>
- - - >
>
Dutch Type Library – www.dutchtypelibrary.nl
>
>
>
© Gerard Voshaar 1999