>
De typografische veldrit van Gerard Unger
>
Worden die dingen ontwórpen? Stomme verbazing oogst letterontwerper Gerard Unger als hij op een feestje over zijn vak vertelt. Toch wordt half Nederland wakker met een krant die zijn Swift als broodletter heeft. Ungers letters worden veel gelezen, maar worden zelden bekeken.
>
Het lijkt zo simpel, maar toch is lezen een complex proces met opeenvolgende reeksen onbewuste handelingen. Wie leest krijgt te maken met ‘verdwijnende letters’, schrijft Gerard Unger in zijn boek Terwijl je leest: ‘Al die zwarte drukletters lossen op in je gedachten als een bruistablet in een glas water’. Een voorwaarde is echter dat de afzonderlijke letters zich niet opvallend profileren, maar desalniettemin in staat zijn om de lezer mee te slepen. Natuurlijk is deze voorwaarde oprekbaar. De vraag is: hoever kun je gaan? In tegenstelling tot veel collega letterontwerpers neemt Unger bij deze vraag niet zichzelf als uitgangspunt, maar altijd het publiek dat van zijn letter gebruik zal maken. Toch heeft hij immer de behoefte gehad om te kijken of er grenzen te verschuiven zijn. Dat betekende niet alleen maar zoeken naar nieuwe vormen, maar ook naar hele praktische oplossingen. Zijn grote interesse in de krant als verspreider van informatie resulteerde in de typische ‘krantenletters’ Swift, Gulliver en Coranto. De letters hebben gemeen dat ze een grote x-hoogte en grote binnenvormen hebben waardoor ze ook onder moeilijke omstandigheden helder en leesbaar blijven. Ungers meest extreme lettertype is ongetwijfeld de Gulliver. De letter werd in 1993 ontworpen met het oog op zuinigheid, zodat er op papier bespaard zou kunnen worden. Hoewel de Gulliver door vele kranten is toegepast vanwege zijn goede leesbaarheid, duurde het tot april van dit jaar voordat de letter werd gebruikt waarvoor hij oorspronkelijk is ontworpen. Het Amerikaanse USA Today is een prachtig voorbeeld van een krant die dankzij de Gulliver een besparing van tien miljoen dollar op jaarbasis aan papier heeft weten te bereiken. De krant besloot dat er ondanks de stabiele verkoop van 3 miljoen exemplaren, bezuinigd moest worden en maakte de krant zo’n drie centimeter smaller. Door toepassing van de zuinige Gulliver kan dezelfde hoeveelheid tekst op een pagina worden ondergebracht als in de vorige versie van de krant waarin de Bedford als broodletter werd gebruikt. Bovendien oogt de Gulliver ook nog eens groter dan de Bedford.
>
De reus onder de Lilliputters
Het boek Gullivers Reizen is geschreven door Jonathan Swift. Unger vertelt over de verwarring die de naam Swift opriep. Veel mensen maakten de connectie met Jonathan Swift, maar de letter is genoemd naar de Engelse term voor gierzwaluw. Zodra de mogelijkheid zich voordeed maakte Unger gebruik van de vermeende relatie met de schrijver van Gullivers Reizen. ‘Toen ik de Gulliver aan het ontwerpen was en ik in de gaten begon te krijgen dat je de letter veel kleiner kon gebruiken dan andere lettertypes (Gulliver werd voor een reus gehouden bij de Lilliputters), dacht ik: dit is de gelegenheid om die link nog even naar voren te halen.’ Dan legt Unger een tweetal kranten op tafel waarin de Gulliver is toegepast voor zowel de broodtekst als de koppen: de Stuttgarter Zeitung en USA Today. Het is dat Unger - the master himself - het zegt, want anders is het nauwelijks te geloven dat beide kranten uit hetzelfde lettertype zijn gezet. ‘Dan kun je je wel voorstellen dat ik ook af en toe met de wenkbrauwen omhoog zit en zit te puzzelen waar ik met mijn volgende ontwerp heen moet’, zegt Unger lachend. ‘In zo’n geval wordt je als ontwerper toch echt een beetje door de gebruikers het bos ingestuurd. De Stuttgarter Zeitung is een echte Duitse krant in de traditie van Die Welt en Frankfurter Algemeine: heel veel tekst, heel weinig afbeeldingen en geen koppen boven de 24 punten. Een heel intellectueel geserreerd beeld. USA Today heeft de Gulliver zo ongeveer uitgewrongen tot op zijn merg en het concept tot op de uiterste grens benut: de letter gigantisch groot op de pagina, versmald, bijna geen ruimte tussen de letters en geen ruimte tussen de regels.’
>
Unger heeft er totaal geen problemen mee dat zijn letter op zo’n extreme en afwijkende manier wordt toegepast. ‘Ik vind het juist heel spannend omdat je als letterontwerper in wezen de bouwstenen aanreikt, waar vervolgens een hele volksstam zich over buigt. Bij de krant zitten vormgevers die met je bouwstof aan het kneden gaan en met iets heel verrassends tevoorschijn komen. Maar het werkt allebei, merkwaardig genoeg. Ik ben in ieder geval niet één van die ontwerpers die zeggen dat hun letters voor allerlei dingen niet gebruikt mogen worden en het liefst naast de ontwerper zouden staan als deze begint te typograferen. Ze gaan hun gang maar. Ik koop regelmatig de USA Today en iedere keer verbaas ik me weer. Dan denk ik: ze zijn écht heel erg ver gegaan, het is óngelooflijk. Het is spannend omdat ze er dingen mee doen die ik zelf niet gedaan zou hebben. Wat ik vooral verbazend vind, is dat het door een zeer groot publiek als plezierig verschijnsel geaccepteerd wordt. Uit diverse leesonderzoeken bleek dat de Gulliver prima scoorde bij twee nagenoeg tegengestelde groeperingen. De oudere lezers reageerden positief op de helderheid en duidelijkheid van de Gulliver, terwijl jongere lezers opmerkten dat ze de krant er pittig en ‘cool’ uit vonden zien. Dat is een totaal andere factor in het ontwerp van de Gulliver. Ik kan absoluut niet zeggen dat ik dat bewust in het ontwerp heb gestoken, want dat kun je niet. Maar je kunt je wel voorstellen dat ik een buitengewoon warm gevoel kreeg toen mij die berichten ter ore kwamen.’
>
Conventie
Een nieuwe krantenletter kan nogal wat aanpassingsvermogen vergen van het lezerspubliek. In hoeverre moet een krantenletter tijdloos zijn? Unger: ‘We hebben een periode achter de rug - de laatste 15 jaar van de twintigste eeuw - waarin waanzinnig veel idiosyncratische, heel eigenaardige, lettertypen met heel uitgesproken kenmerken zijn ontworpen. Er is vaak geprobeerd om de conventionaliteit beentje te lichten, terwijl ik altijd geprobeerd heb om zo dicht mogelijk tegen die conventie aan te kruipen. Om bijna de meest conventionele letters te maken die er zijn – dat heb ik sterk met Frutiger gemeen – en daar toch weer mijn eigen beeld overheen te leggen. Om bijna een conflict binnen een letter te creëren en er experimenten in te stoppen waardoor het ook een hoge mate van ongebruikelijkheid bevat. Ik stop die grote mate van conventie er om een heel duidelijke reden in: ik ben echt nog steeds in massacommunicatie geïnteresseerd. Ik vind het een erg spannend verschijnsel dat heel veel mensen op verschillende plekken en op verschillende tijdstippen dezelfde informatie tot zich nemen. Ik wil inderdaad proberen om mijn lettertypen voor zoveel mogelijk ontvangers geschikt te maken zodat ze meteen toegepast kunnen worden. De Gulliver is de meest experimentele letter die ik tot nu toe heb gemaakt, maar is desondanks toch vrij snel opgepakt en toegepast. Toen de Swift in 1986 op de markt kwam waren er aanvankelijk collega’s die zeiden dat ze het een hard en agressief lettertype vonden. Daarbij vonden ze het niet iets voor Nederland, maar meer geschikt voor de Duitse taal, terwijl het Nederlands met al zijn g’s en k’s best een harde taal is. Ach, en zo’n bezwaar is na verloop van tijd wel verdwenen. Die gewenning – de basis voor dat hoge gehalte aan conventionaliteit – is er toch redelijk snel. Hoe dichter je bij een conventie zit hoe tijdlozer je ontwerp is.’
>
Coranto
Ungers meest recente krantenletter is de Coranto, genoemd naar de eerste kranten die rond het jaar 1622 in Engeland verschenen. Deze kranten werden, vreemd genoeg, in Nederland gedrukt en vervolgens per schip naar Engeland vervoerd. Gelukkig is de hedendaagse Coranto een stuk actueler. De letter wordt nu reeds toegepast in de Braziliaanse Valor, de Scotsman en de Zweedse Båros Tidning. ‘De Coranto is meer op het beeld ontworpen dan op specifieke functies’, vertelt Unger. ‘De letter heeft als achtergrond dat de productiekwaliteit van kranten enorm vooruit is gegaan. Als je ziet hoe scherp zo’n letter nu gedrukt kan worden en hoe mooi de illustraties weergegeven kunnen worden. Swift en Gulliver zijn naar verhouding hele stevige lettertypes die echt op ‘typografisch veldrijden’ zijn berekend. Ik dacht: nu maak ik eens een letter die over dezelfde eigenschappen beschikt, maar veel meer verfijning heeft en waarvan het beeld in die verbeterde techniek goed tevoorschijn kan komen. Nou, dat werkt prima.’
Op dit moment werkt Unger aan het ontwerp van een schreefloze die zowel bij de Gulliver als de Coranto moet passen. De nieuwe schreefloze gaat Vesta heten, maar meer wil Unger er niet over zeggen. We zullen Vesta ongetwijfeld nog tegenkomen. Eerst lezen, dan kijken, of andersom.
>
- - - >
>
Gerard Unger - www.gerardunger.com
>
>
>
© Gerard Voshaar 2000
>