>
Onwil of onwetendheid?
>
Wie als visueel gehandicapte informatie zoekt op het web, komt vaak van een koude kermis thuis. Gebouwen hebben schuine hellingen voor rolstoelgebruikers, maar vele websites zijn nog steeds ontoegankelijk voor blinden en slechtzienden.
>
Dat een website voor iedereen toegankelijk moet zijn, lijkt een logische zaak. Toch kijkt menige vormgever verrast op als blijkt dat de zojuist opgeleverde website slecht toegankelijk is voor mensen met een visuele handicap. Webdesigners zijn goed bekend met de grafische mogelijkheden van het web, maar hebben nauwelijks een idee hoe de gemiddelde webpagina eruit ziet met hulpmiddelen als beeldvergroters, braille leesregels en screenreaders. De ene site laat zich gemakkelijker benaderen als de andere, maar er zijn nog vele websites die voor visueel gehandicapten volledig ontoegankelijk zijn. Blinden hebben bijvoorbeeld geen toegang tot de verzameling startpagina’s van VNU, lopen vast in de modder van Openbaar Vervoer Reisinformatie en komen niet verder dan een ‘bad browser’ pagina op de site van popband U2. Wie denkt dat de websites van de overheid het beter doen, komt bedrogen uit. Eind 1999 heeft het ministerie van binnenlandse zaken een onderzoek laten doen naar de kwaliteit van overheidssites waarin ook de toegankelijkheid voor visueel gehandicapten werd meegenomen. Uitkomst was dat 177 van de onderzochte 580 overheidssites volledig of in ruime mate geschikt zijn voor slechtzienden, maar dat de overige 65% niet of nauwelijks toegankelijk is voor deze doelgroep. Toch hoeft het niet al te veel moeite te kosten om een website te bouwen waar zowel zienden als slechtzienden en blinden goed mee vooruit kunnen. Voorwaarde is dat het in een vroeg stadium van de ontwikkeling wordt meegenomen. Tot die conclusie kwamen Henk Snetselaar en Eric Velleman van Bartiméus, een organisatie voor onderwijs, zorg- en dienstverlening aan mensen die blind, slechtziend of visueel-en-verstandelijk gehandicapt zijn. De resultaten van hun bevindingen werden opgetekend in ‘Site Seeing’, een boek dat niet alleen inzicht geeft in de problemen van visueel gehandicapten, maar ook praktische oplossingen biedt om websites toegankelijker te maken. Het boek maakte zoveel reacties los, dat in allerijl de stichting Accessibility werd opgericht. Accessibility geeft advies bij het opzetten van websites, doet gebruikersonderzoek en organiseert trainingen ten aanzien van webtoegankelijkheid voor beleidsmakers, webbouwers en communicatie specialisten.
>
Hulpmiddelen
Voor hen die kunnen zien is het nauwelijks voor te stellen hoe visueel gehandicapten een webpagina waarnemen. Veel slechtzienden zoeken hun toevlucht tot vergrotingssoftware die zowel de tekst als afbeeldingen op het scherm tot 32 keer kunnen opblazen. Een andere manier om het web te doorkruisen is de screenreader. Een screenreader leest de tekst op een webpagina hardop voor via een text-to-speech programma. Het blikkerige geluid lijkt geenszins op de friszachte damesstem die je wellicht zou wensen. Blinden maken veelal gebruik van een braille leesregel, een smalle strook waarin regel voor regel de afzonderlijke braille lettertekens naar boven komen. ‘Voor een blinde is de computer een essentieel apparaat geworden’, vertelt Eric Velleman. ‘Je zou zelfs van een prothese kunnen spreken. Vroeger duurde het drie weken voordat je een gebrailleerde of ingesproken krant kon bemachtigen. Daarbij kwam dat zienden een selectie maakten van het nieuwsaanbod. Nu staat de krant grotendeels online.’
>
Controle
Om te begrijpen hoe een blinde of slechtziende het web ervaart, geeft de screenreader of text-only browser vaak een goede indruk. De text-only browser is, zoals de naam al aangeeft, een webbladeraar die uitsluitend tekst weergeeft en voor de navigatie geheel afhankelijk is van het toetsenbord. De vormgever of webmaster die bij de bouw van een website nooit in termen van toegankelijkheid heeft gedacht, zal ongetwijfeld schrikken van de onsamenhangende output als de website door de screenreader of text-only browser wordt gehaald. Is het onwil of onwetendheid dat webdesigners geen schuine helling willen aanleggen voor visueel gehandicapten? ‘Bij de meeste websitebouwers en opdrachtgevers is het onwetendheid’, antwoordt Eric Velleman. ‘Als je aan een webmaster vraagt waarom bepaalde delen van een site niet toegankelijk zijn, krijg je vaak de reactie dat dat absoluut niet de bedoeling was. Als het een kleine ingreep is, worden de verbeteringen soms nog dezelfde week nog of dezelfde dag doorgevoerd. Er is ook wel onwil - en dan nog niet eens met een slechte bijbedoeling - in de betekenis dat je als vormgever bepaalde keuzes maakt. Stel dat je een prachtig tekstvak, precies op de plek waar jij het graag wilt, op een pagina hebt geplaatst. Nu komt er een bezoeker en die wil het lettertype vergroten of het contrast verhogen. Dat is vervelend, want op die manier wordt de hele opmaak van het document verstoord. Dan kom je als vormgever of als webbouwer op het punt te staan dat je een keuze maakt: geef ik de gebruiker controle over de site of houd ik die controle zelf. En dan merk ik dat er toch een grote groep mensen is die graag zelf de controle houdt over de site en dat niet uit handen wil geven. Het gevolg is dat de site een hoog televisie- en radiogehalte krijgt: je kunt hem aan en uit doen, je kunt van zender wisselen maar je kunt er helemaal niets op instellen. In feite neem je dan het besluit dat de vormgeving van de site en jouw lettergrootte belangrijker zijn dan de instellingen die een gebruiker voor zichzelf heeft gemaakt. Eén van de verworvenheden van het internet is juist dat je als gebruiker overal controle op kunt houden. In Nederland heeft 4% van bevolking problemen met de visuele waarneming. Dat varieert van blind tot en met het grote moeite hebben met het lezen van krantenletters. Binnenkort bestaat een kwart van de bevolking uit senioren, een groep die statistisch gezien meer problemen heeft met de visuele en auditieve waarneming. Deze mensen zouden dan geen invloed uit kunnen oefenen op de weergave van een dergelijke site.
>
Rijksdaalders
Is het nu zo dat het web steeds minder toegankelijk wordt voor visueel gehandicapten, of is er toch een kentering waarneembaar? Velleman: ‘Een groeiend aantal sites wordt verhoudingsgewijs steeds ontoegankelijker. Dat zit vaak in kleine dingen zoals bijvoorbeeld de fontgrootte of een slecht contrast. Je komt ook steeds meer sites tegen die qua navigatie ontoegankelijk zijn. Iedereen kan voor een groot deel testen of zijn site technisch toegankelijk is voor blinden door simpelweg de muis eruit te trekken en alleen door middel van het toetsenbord te navigeren. Je kunt dan natuurlijk nog vele verbeteringen aanbrengen: zijn alle afbeeldingen voorzien van een alternatieve omschrijving, is er een logische navigatievolgorde en zijn er niet teveel links op één pagina ondergebracht. In de ontwikkelingsfase kost het gemiddeld maar 3 tot 5% van de totale kosten om een grote website toegankelijk te maken. Achteraf is dit veel moeilijker te realiseren. Vaak wordt het dan uitgesteld tot de volgende restyling. De Nederlandse Spoorwegen bijvoorbeeld plannen een nieuwe site die in de loop van dit jaar helemaal toegankelijk moet zijn voor visueel gehandicapten.’ Het aanpassen van websites voor gehandicapten kan ook commerciële voordelen opleveren. Velleman zegt ook dankbaar gebruik te maken van het argument dat een toegankelijke website ook meteen geschikt is voor weergave op mobiele telefoons en PDA’s (Personal Digital Assistant). Velleman: ‘Een toegankelijke site is tegelijkertijd ook uitstekend geschikt voor mobiele toepassingen. Op dat moment vallen er bij ondernemers heel veel kwartjes; rijksdaalders zelfs!’
>
Bobby
Wanneer is een website nu toegankelijk? Het World Wide Web Consortium, of kortweg W3C, heeft drie niveaus van toegankelijkheid vastgesteld. Wat absoluut noodzakelijk is om toegankelijk te zijn is prioriteit 1, wat eigenlijk zou moeten heet prioriteit 2 en wil je er helemaal voor gaan dan zou je prioriteit 3 kunnen halen. ‘Prioriteit 3 vergt wel enige offers’, vertelt Velleman. ‘Dan is het grootste deel van de vormgeving wel naar de haaien. Heel veel sites zullen al moeite hebben om prioriteit 2 te halen. Het vergt hoofdbrekens omdat je de keuze moet maken of je jezelf wel of niet aan de richtlijnen houdt. Onze site (www.accessibility.nl) voldoet overigens ook niet aan alle richtlijnen waardoor we Prioriteit 3 niet hebben gehaald.’
>
Wie benieuwd is of een site voldoet aan de toegankelijkheidsrichtlijnen van het W3C, kan het testprogramma Bobby gebruiken. Bobby doet uitgebreid verslag welke hindernissen genomen moeten worden om prioriteit 1, 2 of 3 te halen, al zal menig ontwerper tot wanhoop worden gedreven door de lange lijst met ‘overtredingen’. Aan de andere kant moet gezegd dat de door Bobby goedgekeurde sites nou niet bepaald bij de visuele huzarenstukjes kunnen worden ingedeeld. Velleman: ‘Ik kan me voorstellen dat vormgevers die het blad Creation lezen zullen denken dat er niet veel te beleven valt op sites die door Bobby zijn goedgekeurd. Toch lijkt het me juist een uitdaging om een fraaie site te maken die Bobby-goedgekeurd is, intuïtief navigeert en waarvan de plaatjes zijn voorzien van goede alternatieve omschrijvingen. Het enige wat je dan nog moet doen is keuzes maken. Als je goede argumenten hebt, kun je op dat moment beslissen om een groep mensen uit te sluiten of minder van dienst te zijn. Dan heb je in ieder geval over de toegankelijkheid nagedacht.’
>
- - - >
>
www.accessibility.nl
www.cast.org/bobby
>
>
>
© Gerard Voshaar 2001